23. 10. 2009.

Po-etička gesta Sanje Mitrović - prikaz predstave "Will you ever be happy again?"

Dokumentirajući činjenice iz vlastitog života i iskustva, srbijanska režiserka Sanja Mitrović suprotstavila se dominantnoj ideološkoj eliti ispitujući pojedinačnu odgovornost učesnika u raspadu i posljedicama raspada jugoslavenskog socijalizma. 

Mitrovićeva, dakle, pokazuje kako umjetnost nije postavljena na društvenu scenu da bi je uljepšavala ili da bi joj udovoljavala, kako ona mora biti utemeljena na etičkim načelima individue koja se suprotstavlja vladajućoj političkoj, manipulativnoj i kolektivnoj histeriji jednog društva. Tako s publikom korespondira predstava „Will you ever be happy again?“. Postavljajući pitanje da li ćemo ikada više biti sretni sudionici u predstavi uspostavljaju dijalog između dvije društvene zajednice koje su morale ili moraju ispitati individualnu krivicu i odgovornost u planiranju i sprovođenju, jednog ili drugog zločina čiji je primarni cilj bilo uništiti sve što je Drugo i Drugačije. Sudionici u predstavi (Sanja Mitrović i Jochen Stechmann), arhivirajući sopstvena iskustva (fotografije, bilježnice, svjedočanstva, lične dokumente, novinske članke, itd.), dekonstruiraju ideološku matricu čiji je plod bio Drugi svjetski rat, odnosno krvave devedesete na ex-jugoslavenskim prostorima. Na taj način predstava podriva zvaničnu historiografiju koja je obavezno politizirana pričama o osvajačkim ratovima, odnosno koja je nužno utemeljena na herojskoj paradigmi, čija se stabilnost održava zahvaljujući kolektivnim emocijama i naracijama o vrijednostima kolektivnog identiteta. 

Komad se publici otvara kroz igru „partizana i Nemaca“ u kojoj prvi uvijek pobjeđuju zle Druge tako što prvi konstruiraju stereotipe o neprijateljskom drugom. Iz dva naizgled različita iskustva jedan i drugi izvođač pokazuju na koji način ideologije, zatirući vrijednosti drugih, proizvode zlo. Njemački izvođač dokumentirajući vlastito iskustvo (kroz predstavljanje zloglasne knjižice o porijeklu, kao materijalnog dokaza krvne čistote) predstavlja mit o arijevskoj rasi kao razlog Drugog svjetskog rata. S druge strane, srpska izvođačica, kroz naracije o neprijateljskom drugom koje dokumentira na osnovu školskih bilježnica, prokazuje ideologije koje su za posljedicu imale krvavi raspad Jugoslavije. Obje izvedbe, ogledajući se jedna u drugoj, povlače znak jednakosti između svakog zla, nezavisno od konteksta u kojem se odvija.

Kroz igru, neposredno obraćanje publici, aluzije i referiranja, Mitrovićeva je postavila komad koji se direktno obračunava sa srpskim nacionalističkim ideologijama u čijim je utrobama evoluirao zločin, i koje su, zahvaljujući emocijama mase, još uvijek na sceni. U takvom kontekstu, komad postavlja pitanje odgovornosti (pojedinačne) u zlodjelima koja su počinjena devedesetih godina. Tako, odgovarajući po-etičkim zahtjevima umjetnosti, srpska režiserka kroz diskurs nacionalističkih elita, hrabro progovara, demaskira i dekonstruira srpske ideologije koje su još uvijek na društvenoj sceni, upozoravajući na pogubnosti svakog čina koji iz njih direktno proizilazi. Različitim pozorišnim interpretacijama, iskorištavanjem video i audio zapisa, novinskih članaka i privatnih dokumenata, izvođači na sceni demitiziraju, ironiziraju i ismijavaju aktuelne vrijednosti koje propagira politička elita u medijskom i javnom prostoru koji je već odavno kontrolira. Nadalje, komad je dekonstruirao figuru vođe koja je u njemačkom i jugoslavenskom, odnosno srpskom kontekstu postala kultna, sveta i neupitna vrijednost. Tako je na sceni indirektno prikazan kolektiv koji početkom devedesetih slavi lik Josipa Broza Tita, dok krajem devedesetih neupitna, sveta i bogomdana vrijednost za isti kolektiv postaje Slobodan Milošević (Mitrovićeva se sjetila kosovskog govora 1989. godine). Mogućnost suočavanja sa nacionalističkim ideologijama moguća je samo kroz diskurs u kojem iste opstaju, dekonstruirajući ih iznutra, što Sanja Mitrović kroz svoju interpretaciju i uspjeva. Završna, groteskna scena pokazuje kolektivnu opijenost navijačkim nacionalističkim pjesmama (nemoguće je izostaviti neposrednu ulogu turbo-folk muzike, nakaznog žanra koji je vrlo uspješno, od devedesetih naovamo, kreirao orgazmičnu atmosferu kolektivne opijenosti i sveopšte monolitnosti, što Mitrovićeva vrlo uspješno parodira, prikazujući fotografije ratnog zločinca Željka Ražnatovića, uz muzičku podlogu pjesama Svetlane Ražnatović, turbo-folk ikone) . Cijela predstava uspjeva pokazati kako je jedna velikosrpska zločinačka ideologija još uvijek aktuelna u političkom, religijskom, sportskom, estradnom, kulturnom, obrazovnom, naučnom, etc. diskursu. 

Po-etička gesta Sanje Mitrović paradigmatski je primjer na koji način umjetnost mora odgovoriti svakodnevnim društvenim odvratnostima, te ih prokazati u njihovom zloćudnom bujanju kroz kolektivnu svijest.

Osman Zukić