14. 10. 2011.

Forum MESS 09.10

 U nedelju, 9. 10. 2011. godine, pred samo zatvaranje ovogodišnjeg festivala MESS, u Kinu Kriterion održan je treći, najprovokativniji forum, ne samo zbog svoje teme, nego i zbog njegovih učesnika: dvojice profesora sarajevskog univerziteta gospodina Envera Kazaza i gospodina Muhameda Dželilovića, kao i hrvatskog pozorišnog reditelja Olivera Frljića i srpskog novinara Teofila Pančića. Moderator i ovoe tematske tribine bio je gospodin Bojan Munjin. Tema ovog foruma se, kao i prethodne dve referisala na predstave ovogodišnjeg MESS-a, u ovom slučaju na dve predstave učesnika foruma Olivera Frljića(Otac na službenom putu i Pismo iz 1920.), koje su iste večeri i zatvorile festival.  

  Forum je počeo, onim izgleda još uvijek neodgovorenim pitanjem – kako to da se rat uopšte dogodio i kako to da se država koje se danas većina sjeća sa nostalgijom u krvi raspala? Profesor Enver Kazaz, koji se politički opredjeljuje kao komunista, ali u onom izvornom smislu te ideologije koja podrazumijeva kosmopolitizam, i internacionalizam, pa čak i kao jugo-futurista, smatra da se SFRJ raspala jer su svi veliki narativi koje je socijalizam nudio, kao što su bratsvo i jedinstvo, potisnuti nacionalizmom. Frljić je ovu tezu potvrdio i proširio, govoreći o Jugoslaviji kao o državi koja je imala jedan snažan emancipatorski potencijal, jer se u njoj na neki način izlazilo iz „nacionalne reprezentacije”, ali da je intezivno osjećanje pripadnosti naciji, koja je kao kategorija po svojoj prirodi potpuno iracionalna, dovelo do raspada ove države. Teofil Pančić je rekao da je raspad Jugoslavije omogućila konstantna “proizvodnja straha”. Raspad države i početak rata omogućila je, po Pančiću, demonizacija drugoga po principima “nećemo se mi opet dati klati” ili “nisam ja nacionalista, ti si nacionalista”. Tu vrstu pseudodefanzivnog diskursa, Pančić je okarakterisao kao naročito karakterističnu za narod koji se okupljao po “kafanama i berbernicama”. Kao primjer je naveo i “oca nacije” Dobrice Ćosića, koji je kao i sve ostale nacionalističke vođe imao prošlost na položajima u komunističkoj partiji. Profesor Dželilović istakao je da je situacija u Bosni bila najkomplikovanija, jer je ta federativna republika bila kao Jugoslavija u malom i čvor Balkana. Pomenuo je sve države u čijem je sastavu Bosna kroz istoriju bila, i sve ih je okarakterisao kao “propale projekte”. Kao uzrok raspada Jugoslavije, slično kao Frljić, on je naveo iracionalnost. Svaka ideja koja se naglo usvoji dovodi društvo u stanje iracionalnosti, tako je bilo sa socijalizmom, a poslije i sa nacionalizmom. Dželilović je i dodao da je Bosna virtuelna država, da u njoj sve i “jeste i nije”, pa da se tako i on kao njen državljanin često osjeti “virtuelnim”.

  Profesor Kazaz ukazao je i na militaristički diskurs od kog nisu pošteđene ni porodica, a ni religija, i iznio je mišljenje da živimo u društvu u kom je klati čast. Frljić je rekao da bi centralno opredjeljenje svakog pojedinačnog čovjeka trebalo da bude građanska odgovornsot, a ne nacionalizam. Ipak, ni on ne zna da kaže kako se to dogodilo da je građanska odgovornost nestala, a da su ljudi podivljali. Građanska odgovornost podrazumijevala bi i prihvatanje kolektivne odgovornosti. Haški tribunal komentarisao je kao privid mogućnosti da se pravda istjera, ali je iznova potvrdio da se o zločinima mora govoriti. Kao primjer naveo je splitski slučaj “Lora”, zataškani zločin nad tamošnjim Srbima, o kom 1992. godine gotovo niko nije govorio, a o kom je on prije nekoliko godina napravio kontroverznu i zabranjivanu predstavu “Bakhe”.

  Na Munjinovo pitanje kako se to može biti nenacionalistički patriota, Teofil Pančić je odgovorio sopstevnim primjerom i djelovanjem za vrijeme NATO bombardovanja Srbije 1999. godine, kada je on, kao rođeni Novosađanin nakon rušenja mostova u tom gradu, pisao o strahotama tog čina, ali je takođe ustao protiv srpskih intelektualaca koji su se tek tada sjetili da je rat strašan, zaboravivši Vukovar, Sarajevo ili Srebrenicu. Profesor Kazaz je rekao da da bi neko u Bosni bio nenacionalistički patriota u najmanju ruku taj bi morao da bude Ivo Andrić, znači jedna gotovo natprirodna pojava, jer u zemlji u kojoj je rektor sarajevskog univerziteta desničar, u kojoj je Dodik zombirani Karadžić, patriotizam je vrlo diskutabilna kategorija. Okarakterisao je Bosnu i kao etnoreligijski kulturni prostor, gdje je bog najveći zalog i neka vrsta metafizičke policije.

  Munjin je podsjetio i na to da je na neki način gotovo svaki učesnik ove tematske tribine od strane nacije ili nacija kojima pripada etiketiran kao “izdajnik”, nasuprot “patrioti”. Svi učesnici su se složili da u Bosni, ali ni na prostoru Balkana ne postoji “kritička masa”, pa čak ni zdrav razum i da se danas u 2011. možemo lako zamisliti kao da smo ponovo u recimo 1989. godini, gdje bi se sve iznova moglo odigrati. Profesor Kazaz dodao je i to da je za njega sam pojam nacije već rasistički diskurs i da nacionalizam nigdje na svijetu ne postoji za nešto drugo osim za manipulaciju, a Frljić se zapitao da li je kod nas moguća bilo kakva promjena bez nasilnog puta ili biološkog izumiranja vođa.

   Pančić i Kazaz su komentarisali odbijanje potonjeg da učestvuje na simpozijumu o Meši Selimoviću koji je organizovala SANU, zbog toga što je njemu poziv upućen kao državljaninu BiH, a određen broj učesnika je pozvan i iz Republike Srpske kao zasebne države. Kazaz je takav poziv iskomentarisao kao nastavljanje nacionalističke politike koju je ova institucija zastupala 90-ih, a Pančić ga je tada podržao napisavši kolumnu o tom događaju. Kazaz je kao pandan takve politike javnih ustanova u Bosni, naveo i spomenik djeci Sarajeva, koji je podignut samo za djecu poginulu u opkoljenom Sarajevu, a ne u cijelom, čime se manipuliše čak i sa najnevinijim žrtvama zarad potpaljivanja nacionalizma.   

  Na Munjinovo pitanje da li je danas moguće da se pojedinačni konstitutivni narodi u BiH izjasne kao Bosanci, profesor Džeilović je odgovorio potvrdno, a profesor Kazaz nije dijelio njegov optimizam i nije bio siguran da je “postapokaliptično bosanstvo” ili “bosanstvo nakon klanja” moguće. Svi učesnici su se složili da bi bosnastvo trebalo da bude transnacionalna kategorija, ali da je ono dansa uglavnom prisvojeno i oteto od strane Bošnjaka. Profesor Kazaz se zalaže za takozvanu “novu bosnofiliju”, odnosno novu vrstu etničke i etičke odgovornosti u kojoj bi svaki njen stanovnik trebalo da se saosjeća sa Bosnom.          

  Svi učesnici ove tematske tribine su bespoštedno, beskompromisno i iznad svega iskreno govorili o problemima njihovih društava i zbog toga je ovaj forum imao potencijalno veću ulogu i smisao od prethodna dva, čiji učesnici nisu do kraja iskreno odgovarali na ponuđene teme ili su svi bili apsolutni istomišljenici. Ovaj forum mogao je promijeniti način razmišljanja nekoga iz publike, jer su njegovi učesnici bez zazora prstom pokazali na svakog od nas, jer svako na kraju ima svoje lične predrasude i mržnje, koje nekada otvoreno iskazuje, a nekad pak ne priznaje. Ovaj tematska tribina pokazuje da ipak ima nade za Balkan, možda čak i za neku buduću, izmjenjenu i novu Jugoslaviju, u kojoj se identitet Jednog neće nužno graditi na poništavanju Drugog.   

Tanja Šljivar